Grupa leków
Grypa leczenie lekami przeciwwirusowymi
Na grypę istnieje leczenie działające na przyczynę, ale ma trzy ograniczenia, o których w reklamach się nie mówi: działa tylko na wirusa grypy, trzeba je zacząć bardzo wcześnie, a korzyść u zdrowego dorosłego jest umiarkowana. Poniżej opisujemy, komu takie leczenie realnie pomaga i dlaczego cała ta grupa ma w polskim rejestrze kategorię Rp.
Najważniejsze w skrócie
Leki przeciwwirusowe stosowane w grypie skracają chorobę o około dobę u zdrowego dorosłego, pod warunkiem że zostaną włączone bardzo wcześnie, natomiast ich realna wartość dotyczy pacjentów z grupy podwyższonego ryzyka powikłań, u których zmniejszają szansę na ciężki przebieg.
Cała grupa: kategoria Rp
- Realnie stosowane są trzy substancje. Oseltamiwir w kapsułkach i w postaci zawiesiny, zanamiwir w proszku do inhalacji oraz w roztworze do infuzji, a także baloksawir marboksyl w tabletkach i granulacie. W rejestrze figurują ponadto pochodne adamantanu, rymantadyna i amantadyna, których w grypie sezonowej się dziś nie stosuje z powodu oporności krążących szczepów. Wszystkie wymienione mają kategorię dostępności Rp, czyli wydanie w aptece wymaga recepty.
- Czas jest kryterium decydującym. Korzyść dokumentuje się przy włączeniu leczenia w ciągu doby lub dwóch od pierwszych objawów. Po tym oknie przewaga nad leczeniem objawowym maleje i u większości pacjentów przestaje być powodem do terapii.
- To nie jest lek na każdą infekcję. Substancje z tej grupy działają na wirusa grypy. Przy przeziębieniu, wirusowym zapaleniu gardła, zakażeniu RSV czy zapaleniu oskrzeli nie mają zastosowania.
- Największa korzyść przypada grupom ryzyka. Ciąża, wiek powyżej 65 lat, przewlekła choroba płuc, serca, nerek i wątroby, cukrzyca, otyłość znacznego stopnia, obniżona odporność oraz małe dzieci to sytuacje, w których leczenie ocenia się inaczej niż u zdrowego dorosłego.
- Antybiotyk to inna półka. Leki przeciwwirusowe nie leczą zakażeń bakteryjnych, a antybiotyki nie działają na wirusa grypy. Antybiotyk pojawia się w tej historii dopiero przy powikłaniu bakteryjnym.
- Preparat i czas leczenia dobiera lekarz. Dawka zależy od wieku, masy ciała i czynności nerek, dlatego nie znajdziesz jej w tym tekście. Ocena zasadności terapii wymaga wywiadu.
Do czego służy ta grupa leków
Ta grupa służy do skrócenia i złagodzenia przebiegu grypy oraz do zmniejszenia ryzyka powikłań u pacjentów, u których grypa przebiega ciężej niż u przeciętnej osoby dorosłej. Część preparatów bywa też stosowana zapobiegawczo po kontakcie z osobą chorą.
Warto rozdzielić dwa cele, bo pacjenci często je mylą. Cel pierwszy to leczenie objawowej grypy: skrócenie gorączki i dolegliwości o mniej więcej dobę oraz szybszy powrót do normalnej aktywności. Cel drugi to profilaktyka poekspozycyjna, czyli podanie leku osobie zdrowej, która miała bliski kontakt z chorym i należy do grupy ryzyka. Ten drugi scenariusz dotyczy najczęściej domów opieki, oddziałów szpitalnych i rodzin, w których jedna osoba jest szczególnie narażona.
Czego ta grupa nie robi, jest równie istotne. Nie zastępuje szczepienia, ponieważ chroni tylko w trakcie przyjmowania. Nie leczy zapalenia zatok, ucha ani płuc, jeżeli te rozwinęły się na podłożu bakteryjnym. Nie działa na koronawirusy, wirusy paragrypy ani RSV. Nie usuwa też kaszlu poinfekcyjnego, który potrafi ciągnąć się tygodniami po ustąpieniu gorączki. Jeżeli objawy nie mijają zgodnie z typowym rozkładem, sprawdź, jak przebiega kaszel utrzymujący się miesiąc po infekcji.
Osobno wymienić trzeba preparaty, które w powszechnym odbiorze uchodzą za przeciwwirusowe, choć w leczeniu grypy nie mają takiej roli. Inozyna pranobeks występuje w polskim rejestrze w większości preparatów w kategorii OTC, a część produktów ma kategorię Rp. Amantadyna, dostępna wyłącznie na receptę, nie jest dziś zalecana w leczeniu grypy sezonowej z powodu oporności wirusa. Sam fakt, że coś można kupić bez recepty, nie oznacza, że działa na grypę.
Jak działa, wytłumaczone w prostych słowach
Te leki nie zabijają wirusa. Blokują etap jego rozmnażania: jedne uniemożliwiają nowym cząstkom wirusa odczepienie się od zakażonej komórki, inne przerywają kopiowanie materiału genetycznego wirusa na samym początku.
Wirus grypy wnika do komórki nabłonka dróg oddechowych i zmusza ją do produkcji własnych kopii. Gotowe cząstki muszą następnie oderwać się od powierzchni komórki, żeby zakażać kolejne. Do tego odczepienia wirus używa enzymu o nazwie neuraminidaza. Oseltamiwir i zanamiwir blokują ten enzym, więc nowe cząstki zostają przyklejone i nie rozprzestrzeniają zakażenia w głąb dróg oddechowych. Baloksawir marboksyl działa wcześniej, na etapie kopiowania materiału genetycznego, blokując enzym potrzebny do rozpoczęcia tego procesu.
Z tego mechanizmu wynika ograniczenie czasowe, które irytuje pacjentów, a jest logiczne. Lek hamuje mnożenie wirusa, więc podany wtedy, gdy wirus zdążył się już namnożyć i zaczął ustępować, ma coraz mniej do zablokowania. Dlatego godzina wystąpienia pierwszych objawów jest w tym leczeniu informacją równie ważną jak sam obraz choroby, a lekarz zapyta o nią w pierwszej kolejności. Jak precyzyjnie ustalić ten moment, opisaliśmy w poradniku przeziębienie czy grypa jak odróżnić.
Postać leku również wynika z mechanizmu. Oseltamiwir przyjmowany doustnie rozchodzi się z krwią, więc obejmuje całe drogi oddechowe. Zanamiwir w proszku działa miejscowo tam, gdzie trafi wdech, dlatego nie jest stosowany u pacjentów z ciężką astmą i przewlekłą obturacyjną chorobą płuc, u których wziewny proszek może wywołać skurcz oskrzeli.
Dla kogo jest przeznaczona ta grupa leków
Największą korzyść odnoszą pacjenci zagrożeni ciężkim przebiegiem grypy: kobiety w ciąży, osoby powyżej 65 roku życia, pacjenci z przewlekłą chorobą płuc, serca, nerek lub wątroby, z cukrzycą, z obniżoną odpornością oraz małe dzieci. U zdrowego dorosłego decyzja zależy od tego, jak wcześnie zgłosił się z objawami.
Sytuacje, w których lekarz rozważa leczenie przyczynowe
- Objawy grypowe trwające krócej niż dobę lub dwie u pacjenta z grupy ryzyka.
- Ciąża i okres poporodowy, niezależnie od tego, jak łagodnie wygląda początek.
- Przewlekła choroba układu oddechowego, w tym astma i przewlekła obturacyjna choroba płuc.
- Choroba serca, cukrzyca, przewlekła choroba nerek lub wątroby, choroba neurologiczna utrudniająca odkrztuszanie.
- Obniżona odporność: leczenie immunosupresyjne, chemioterapia, stan po przeszczepieniu narządu.
- Ciężki przebieg wymagający leczenia szpitalnego, niezależnie od czasu trwania objawów.
- Bliski kontakt z osobą z potwierdzoną grypą u pacjenta szczególnie narażonego, jako profilaktyka.
Sytuacje, w których takie leczenie zwykle nie ma uzasadnienia
- Zdrowy dorosły, u którego objawy trwają już kilka dni i zaczynają ustępować.
- Przeziębienie, wirusowe zapalenie gardła, zapalenie krtani, ostre zapalenie oskrzeli.
- Zakażenie o obrazie bakteryjnym, na przykład angina paciorkowcowa. Tam rozważa się inną grupę leków, co opisujemy przy okazji pytania, ile trwa angina ropna.
- Chęć zapobiegawczego przyjęcia leku przez osobę zdrową bez kontaktu z chorym.
- Kaszel poinfekcyjny utrzymujący się po ustąpieniu gorączki.
- Samodzielne rozpoznanie grypy bez oceny lekarza, wyłącznie na podstawie objawów u kogoś w rodzinie.
Rozstrzygnięcie, czy przebieg pasuje do grypy, czy do innego zakażenia, ma tutaj wymiar praktyczny, a nie akademicki. Pomocne jest zestawienie cech w tekście infekcja wirusowa a bakteryjna, choć pewność daje dopiero badanie wykonane w placówce.
Konsultacja online
Sprawdź, czy kwalifikujesz się do e-recepty
Wywiad medyczny zajmuje kilka minut. Opisujesz przebieg objawów, godzinę ich wystąpienia, choroby przewlekłe i przyjmowane leki, a lekarz z numerem prawa wykonywania zawodu ocenia, czy leczenie przyczynowe ma w Twojej sytuacji uzasadnienie. Decyzja nie jest automatyczna, bo formularz jej nie podejmuje.
59,00 zł za konsultację lekarską
Płatność online: BLIK, karta lub Link. Opcjonalny tryb ekspresowy z pierwszeństwem w kolejce kosztuje dodatkowo 29 zł. Przedmiotem usługi jest konsultacja lekarska, a nie wystawienie dokumentu. Przy odmowie z przyczyn medycznych zwracamy opłatę. Jeżeli lekarz poprosi o dokumentację, a nie zostanie ona dostarczona, konsultacja została wykonana i opłata nie wraca.
Zanim zaczniesz
- Potrafisz podać dzień i przybliżoną godzinę pierwszych objawów, bo od tego liczy się okno na leczenie przyczynowe.
- Masz zapisaną najwyższą zmierzoną temperaturę oraz informację, czy i o której brałeś lek przeciwgorączkowy.
- Znasz swoje choroby przewlekłe i wiesz, czy należysz do grupy podwyższonego ryzyka powikłań.
- Masz listę wszystkich przyjmowanych preparatów, także tych bez recepty, oraz informację o uczuleniach na leki.
- Nie występuje u Ciebie duszność, ból w klatce piersiowej ani żaden inny objaw z listy alarmowej.
- Przyjmujesz do wiadomości, że lekarz może odmówić wystawienia recepty, jeżeli nie ma wskazań.
Przeciwwskazania i grupy szczególnej ostrożności
Bezwzględnym przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość na substancję czynną lub składniki preparatu. Poza tym ostrożności wymagają pacjenci z niewydolnością nerek, chorzy na astmę i przewlekłą obturacyjną chorobę płuc przy postaci wziewnej oraz dzieci, u których dobór preparatu zależy od wieku i masy ciała.
- Niewydolność nerek. Substancje z tej grupy wydalane są w znacznej części przez nerki, więc przy obniżonej filtracji lekarz koryguje sposób leczenia. Sam pacjent nie ma jak tego ocenić bez wyniku badania.
- Astma i przewlekła obturacyjna choroba płuc. Postać wziewna z zanamiwirem bywa przyczyną skurczu oskrzeli, dlatego u tych pacjentów wybiera się zwykle inną drogę podania.
- Ciąża i karmienie piersią. Grypa w ciąży jest sytuacją podwyższonego ryzyka i decyzję podejmuje lekarz, ważąc korzyść wobec ryzyka. Samodzielne przyjmowanie leku Rp odpada.
- Dzieci. Preparaty mają różne dolne granice wieku, a dawka zależy od masy ciała. Zawiesina doustna istnieje właśnie po to, żeby dało się ją dostosować do dziecka.
- Nietolerancja składników pomocniczych, w tym laktozy albo białka mleka w postaciach wziewnych. Informacja o tym znajduje się w charakterystyce konkretnego preparatu.
- Zaburzenia psychiczne w wywiadzie. Opisywano przypadki zaburzeń zachowania u dzieci i młodzieży w trakcie leczenia, dlatego lekarz zwraca uwagę na obserwację pacjenta w pierwszych dobach.
Powyższa lista nie zastępuje charakterystyki produktu leczniczego ani ulotki. Każdy z preparatów w tej grupie ma własny dokument rejestracyjny, w którym producent podaje szczegółowe ograniczenia. Lekarz sprawdza je razem z Twoim wywiadem, a nie zamiast niego.
Możliwe działania niepożądane
Najczęściej zgłaszane są dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego: nudności, wymioty i ból brzucha, zwykle w pierwszych dobach leczenia. Rzadziej opisuje się ból głowy, zawroty, bezsenność oraz reakcje skórne.
Nudności i wymioty przy postaci doustnej zdarzają się na tyle często, że producenci wprost odnoszą się do nich w ulotkach. Zwykle są łagodne i mijają w trakcie leczenia. Przy postaci wziewnej dochodzi ryzyko podrażnienia dróg oddechowych i skurczu oskrzeli, co u pacjenta z astmą bywa objawem poważnym i wymaga natychmiastowej reakcji.
Rzadziej opisywano zaburzenia neuropsychiatryczne: splątanie, majaczenie, niepokój, zaburzenia zachowania. Zgłoszenia dotyczyły przede wszystkim dzieci i młodzieży, a związek przyczynowy nie zawsze był jednoznaczny, ponieważ sama grypa z wysoką gorączką potrafi dawać podobny obraz. Niezależnie od przyczyny, młody pacjent w trakcie takiego leczenia wymaga obserwacji, a każde nietypowe zachowanie jest powodem do kontaktu z lekarzem.
Odrębną grupę tworzą reakcje nadwrażliwości: wysypka, pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy, wyjątkowo reakcja anafilaktyczna. Pojawienie się obrzęku warg, języka albo trudności z oddychaniem po przyjęciu leku wymaga natychmiastowej pomocy pod numerem 112. Każde podejrzenie działania niepożądanego można zgłosić do Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, a zgłoszenia pacjentów są w tym systemie brane pod uwagę tak samo jak zgłoszenia lekarzy.
Interakcje: na co uważać
Ta grupa ma stosunkowo mało klasycznych interakcji lekowych, ale trzy sytuacje wymagają uwagi: szczepionka przeciw grypie w postaci żywej donosowej, preparaty wiążące jony przy jednej z substancji oraz nakładanie się leków przeciwgorączkowych przyjmowanych na własną rękę.
- Żywa atenuowana szczepionka donosowa przeciw grypie. Leczenie przeciwwirusowe może osłabić odpowiedź na taką szczepionkę, dlatego odstęp między jednym a drugim ustala lekarz. Szczepionek inaktywowanych, podawanych we wstrzyknięciu, to nie dotyczy.
- Preparaty z wapniem, żelazem, magnezem i glinem oraz produkty mleczne przy baloksawirze. Jony wielowartościowe wiążą tę substancję i osłabiają jej wchłanianie, więc odstęp w przyjmowaniu ma znaczenie praktyczne.
- Leki przeciwgorączkowe i preparaty złożone na przeziębienie. Same w sobie nie kolidują z leczeniem przeciwwirusowym, natomiast łatwo o podwojenie paracetamolu, kiedy pacjent bierze naraz saszetki, tabletki i syrop.
- Probenecyd oraz inne leki wpływające na wydzielanie kanalikowe w nerkach. Mogą zmieniać stężenie substancji przeciwwirusowej we krwi.
- Leki immunosupresyjne i chemioterapia. Nie chodzi o bezpośrednią interakcję, tylko o to, że u tych pacjentów cały plan leczenia grypy wygląda inaczej i wymaga konsultacji z lekarzem prowadzącym.
Praktyczny wniosek jest jeden: lekarz musi zobaczyć pełną listę tego, co przyjmujesz, razem z preparatami bez recepty i suplementami. To najczęstsze miejsce, w którym wywiad bywa niekompletny, bo pacjenci nie traktują witamin ani saszetek na przeziębienie jako leków.
Dlaczego wymaga recepty i oceny lekarza
Wszystkie preparaty przeciwwirusowe stosowane w grypie mają w polskim Rejestrze Produktów Leczniczych kategorię Rp, ponieważ decyzja o ich zastosowaniu wymaga rozpoznania, oceny czynności nerek, sprawdzenia interakcji i wyważenia korzyści wobec ryzyka. Żadnego z tych kroków nie da się zastąpić samooceną.
| Substancja | Postać w polskim rejestrze | Kategoria |
|---|---|---|
| oseltamiwir | kapsułki twarde i tabletki w kilku mocach oraz proszek do sporządzania zawiesiny doustnej | Rp |
| zanamiwir | proszek do inhalacji oraz roztwór do infuzji | Rp |
| baloksawir marboksyl | tabletki powlekane w kilku mocach oraz granulat do sporządzania zawiesiny | Rp |
| rymantadyna | tabletki, pochodna adamantanu, dziś nie w leczeniu grypy sezonowej | Rp |
| amantadyna | tabletki oraz roztwór do infuzji, dziś nie w leczeniu grypy sezonowej | Rp |
| inozyna pranobeks | tabletki i syropy; część preparatów bez recepty, część wyłącznie na receptę | OTC oraz Rp |
| paracetamol, ibuprofen | leczenie objawowe gorączki i bólu; większość preparatów bez recepty, część wyłącznie na receptę | OTC oraz Rp |
| amoksycylina, azytromycyna, cefuroksym | leczenie powikłania bakteryjnego, nie samej grypy | Rp |
Kategorie dostępności pochodzą z Rejestru Produktów Leczniczych prowadzonego przez URPL, stan na sierpień 2026. Skróty: OTC oznacza wydawanie bez recepty, Rp wyłącznie z przepisu lekarza. Dawek nie podajemy, ponieważ dobór preparatu, mocy i czasu leczenia należy do lekarza znającego Twój wywiad.
Do tego dochodzi argument, który wykracza poza pojedynczego pacjenta. Wirus grypy nabywa oporności na leki przeciwwirusowe, a im szerzej stosuje się je bez wskazań, tym szybciej ten proces postępuje. Wycofanie z leczenia grypy sezonowej pochodnych adamantanu, czyli amantadyny i rymantadyny, jest tego gotowym przykładem: substancje pozostały w rejestrze, ale przestały działać na krążące szczepy. Recepta w tym układzie pełni rolę filtru, a nie formalności.
Odmowa wystawienia recepty jest normalnym wynikiem konsultacji, a nie awarią usługi. Przy obrazie pasującym do przeziębienia albo przy grypie trwającej już kilka dni u zdrowej osoby dorosłej lekarz wskaże leczenie objawowe i zasady obserwacji. Sygnały, po których poznasz, że przebieg wymaga pilnej oceny, zebraliśmy w tekście o tym, kiedy gorączka powyżej 38 stopni wymaga lekarza.
Nie zamawiaj konsultacji online, zgłoś się pilnie po pomoc, jeżeli występuje
- Duszność, przyspieszony płytki oddech, zasinienie warg albo trudność z dokończeniem zdania na jednym wdechu.
- Kłujący ból w klatce piersiowej nasilający się przy wdechu albo krew w odkrztuszanej wydzielinie.
- Splątanie, silna senność, drgawki, sztywność karku albo utrata przytomności.
- Objawy odwodnienia: brak oddawania moczu przez wiele godzin, sucha śluzówka jamy ustnej, zapadnięte oczy.
- Nagłe pogorszenie po okresie wyraźnej poprawy, zwłaszcza z powrotem wysokiej gorączki.
- Gorączka u niemowlęcia poniżej trzeciego miesiąca życia albo ciężki przebieg u osoby w ciąży.
Właściwym miejscem jest wtedy szpitalny oddział ratunkowy albo nocna i świąteczna opieka zdrowotna, a w stanie zagrożenia życia numer 112.
FAQ
Po jakim czasie leki przeciwwirusowe na grypę zaczynają działać?
Poprawy nie odczuwa się z godziny na godzinę. Leczenie hamuje mnożenie wirusa, więc efekt widać jako szybsze ustępowanie gorączki i dolegliwości w kolejnych dobach, a nie jako natychmiastową ulgę. U zdrowego dorosłego dokumentowana korzyść to skrócenie objawów o mniej więcej jeden dzień, pod warunkiem wczesnego rozpoczęcia. U pacjentów z grupy ryzyka ważniejsze od skrócenia choroby jest zmniejszenie szansy na powikłanie.
Czy mogę je łączyć z tym, co już biorę na gorączkę?
Leczenie przyczynowe i objawowe zwykle się nie wykluczają, ale całą listę przyjmowanych preparatów musi zobaczyć lekarz. Najczęstszy błąd nie polega na kolizji z lekiem przeciwwirusowym, tylko na podwojeniu paracetamolu z kilku preparatów złożonych naraz. Osobno wymienić trzeba baloksawir marboksyl, którego wchłanianie osłabiają preparaty z wapniem, żelazem, magnezem i glinem oraz produkty mleczne, oraz żywą donosową szczepionkę przeciw grypie, przy której lekarz ustala odstęp czasowy.
Kto nie powinien tego stosować?
Osoby z nadwrażliwością na substancję czynną lub składniki preparatu. Ostrożności wymagają pacjenci z niewydolnością nerek, u których lekarz koryguje sposób leczenia, oraz chorzy na astmę i przewlekłą obturacyjną chorobę płuc przy postaci wziewnej, ponieważ proszek do inhalacji może wywołać skurcz oskrzeli. U dzieci dobór preparatu zależy od wieku i masy ciała, a w ciąży decyzję podejmuje lekarz, ważąc korzyść wobec ryzyka. Ostateczna lista ograniczeń znajduje się w charakterystyce konkretnego produktu.
Dlaczego na te leki potrzebna jest recepta?
Ponieważ decyzja o ich zastosowaniu wymaga rozpoznania grypy, oceny czynności nerek, sprawdzenia interakcji i wyważenia korzyści wobec ryzyka działań niepożądanych. Wszystkie preparaty przeciwwirusowe stosowane w grypie mają w polskim Rejestrze Produktów Leczniczych kategorię Rp. Dochodzi do tego kwestia oporności wirusa: im szerzej stosuje się te substancje bez wskazań, tym szybciej przestają działać. Amantadyna, która wypadła z leczenia grypy sezonowej właśnie z powodu oporności, jest tego gotowym przykładem.
Czy istnieją odpowiedniki bez recepty?
Nie ma preparatu bez recepty, który działałby na wirusa grypy w ten sam sposób. Bez recepty kupisz leczenie objawowe: preparaty przeciwgorączkowe i przeciwbólowe z paracetamolem oraz ibuprofenem, preparaty na katar z ksylometazoliną, preparaty miejscowe na gardło z benzydaminą lub flurbiprofenem, a także preparaty na kaszel z butamiratem, ambroksolem czy acetylocysteiną. Wszystkie one łagodzą dolegliwości i żaden nie skraca zakażenia. Inozyna pranobeks, dostępna w części preparatów bez recepty, nie zastępuje leczenia przeciwgrypowego.
Czy mogę przerwać leczenie, kiedy poczuję się lepiej?
Tej decyzji nie podejmuj samodzielnie. Czas leczenia jest ustalony tak, żeby zahamować mnożenie wirusa przez cały okres, w którym jest ono najintensywniejsze, a poprawa samopoczucia wyprzedza ten moment. Skrócenie kuracji na własną rękę obniża jej skuteczność i sprzyja selekcji szczepów opornych. Jeżeli powodem chęci przerwania są nudności, wymioty albo inne dolegliwości, skontaktuj się z lekarzem, zamiast po prostu odstawiać preparat.
Powiązane tematy
Autor, recenzja medyczna i źródła
- Rejestr Produktów Leczniczych (URPL): kategorie dostępności, moce i postacie preparatów wymienionych w tabeli
- Europejska Agencja Leków: charakterystyki produktów leczniczych zawierających oseltamiwir, zanamiwir i baloksawir marboksyl
- NICE TA168: Oseltamivir, amantadine and zanamivir for the treatment of influenza
- Narodowy Program Ochrony Antybiotyków: rekomendacje postępowania w pozaszpitalnych zakażeniach układu oddechowego
- PubMed: przeglądy systematyczne dotyczące skuteczności inhibitorów neuraminidazy
- pacjent.gov.pl: e-recepta, terminy realizacji i Internetowe Konto Pacjenta
Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Nie podajemy dawek: o rozpoznaniu, doborze preparatu i czasie leczenia decyduje lekarz na podstawie indywidualnej oceny pacjenta. Przy nagłym pogorszeniu stanu zdrowia zgłoś się na szpitalny oddział ratunkowy, a w stanie zagrożenia życia zadzwoń pod numer 112.